lørdag den 14. maj 2022

14-15-16ê GULANê, CEJNA ZIMANÊ KURDÎ PÎROZ BE

Bi kurtî portreya 14-15-16ê Gulanê Cejna Zimanê Kurdî

13-14ê Gulana 2006ê kombûna giştî ya KNKyê li merkeza KNKyê li Brukselê pêkhat.

Di roja duyê ya kombûnê da, anku di 14ê Gulanê da, [yêkşemb], serok û endamên Konseya Rêvebir hatin hilbijartin.

Bi pêşniyara endamê konseya rêvebir ya KNKyê Rojan Hazim, ”Komisyona Ziman û Perwerdeyê” bi yêkdengîya delegeyan ve hate demazrandin.

Di kombûna ewil ya konseya rêvebir ya KNKyê da, ku wî demî serokê KNKyê Elî Yigit bû, 2ê Hezîrana 2006ê, Rojan Hazim wekî serokê Komisyona Ziman û Perwerdeyê hate hilbijartin.

Di eynî kombûnê da endamên komisyonê jî hatin kivş kirin.

Komisyona Ziman û Perwerdeyê, 8ê Tîrmeha 2006ê kombûna xwe ya ewil li merkeza KNKyê li Brukselê kir.

Di kombûnê da, bi pêşniyara serokê Komisyona Ziman û Perwerdeyê Rojan Hazim, “Cejna Zimanê Kurdî” hate qebûl kirin. Konseya Rêvebir ya KNKyê jî ev teklîfa komisyonê bi yêkdengî qebûl û herê kir û bû biryara giştî.

Cejna Zimanê Kurdî ewil car 2007ê hate pîroz kirin.

KNKyê li Gulana 2007ê bi programeke berfireh pîrozbahîya Cejna Zimanê Kurdî da dest pê kirin.

Serokê KCKyê yê hingê Murat Karayilan jî bi peyamekê Cejna Zimanê Kurdî pîroz kir.

ROJ TV hemû pîrozbahîyên Cejna Zimanê Kurdî dîrekt dan û programeke taybetî weşand.

Ji 2007ê were Cejna Zimanê Kurdî li seranserê Kurdistanê û meydanên dîasporayê bi programên balkêş tête pîroz kirin û êdî bûye edetekî neteweyî...

Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKyê, di kombûna xwe ya 4 Nîsan 2009ê ya li Brukselê da jî naveroka rojên Cejna Zimanê Kurdî bi vî rengî îlan kir:

14ê Gulanê: Destpêka pîrozîya ”Cejna Zimanê Kurdî” ye. Li ser zimanê Kurdî dê axivtin û şahî bêne kirin.

15ê Gulanê: Roja weşana kovara Hawarê ye. Hawarê ji bo parastin û jîyandina ziman û kultura Kurdî kedeke mezin daye. Ji ber vê yêkê, ji bo bîrînana kovara Hawarê dê rola wê ya di warê parastin û jîyandina ziman û kultura Kurdî da bête biha kirin û pîroz kirin.

16ê Gulanê: Ji bo giringîya perwerdeya bi zimanê Kurdî dê kombûn, semîner û konferans bêne kirin. Herweha ji bo xatiraya hemû şehîdên Kurdistanê, ku ji bo parastina ziman, kultur û hunera Kurdî, neteweyê Kurd û Kurdistanê canê xwe yê pîroz feda kirine, di roja dawîyê ya ”Cejna Zimanê Kurdi” da, dê hemû şehîdên Kurdistanê bêne bîrînan. Bi vê armancê xelkê Kurd dê bi gul û kulîlkan biçine ser av, çem û robarên Kurdistanê û wan qevdên gul û kulîlkan biavêjine nav av, çem û robarên Kurdistanê û rêzê li giyanê pak yê şehîdan bigirin.

Ji arşîva ROJAN HAZIM

* *

Intervuyeke îronîk li ser zimanî:

Di Cejna Zimanê Kurdî da, diyaloga digel Kurdek bakurî / Kurdek ji dîasporaya Tirkîyeyê

·

*      Kurd î?

*      Belê.

*      Kurdî diaxivî?

*      Carina.

*      Kengî diaxivî?

*      Vê gavê bûye mode ya... Rastî ez jî nizanim boçi, bes hema bo her demê rojê ez jî "Dem baş" dibêjim! Her hind. Kurt e ya!..

*      Kengî naaxivî?

*      Helbet gava axivtineke giring be, Tirkî dikem.

*      Eve bû çi?

*      Kurdayetîyê bi Tirkî dikem, ma nabe?

*      Bo Cejna Zimanê Kurdî çi dibêjî?

*      Ewil pîroz be bêjim!.. Lê zêde, çi bêjim, Kurdîya akademîk nizanim!.. Anku nikarim xwe bi Kurdî îfade bikem, lewma ez bi Tirkî bêjim: Bu mevzu çok önemli, o nedenle Türkçe konuşayım... Dil Bayramı mı dediniz?.. Ha... Evet... Tabii... Kutlu olsun elbette... Ne diyelim, Kürtçe çok önemli, her Kürt ana dilini konuşmalı, bu çok önemli!.. Değil mi?.. Evet, Kürtçe konuşmak çok çok önemli. Böylelikle çok önemli konuşmamı Türkçe yaptım, kendimi ifade ettim... Ve Kürtler de anladı ne dediğimi... Bu, yani!..

*      Bravo! Te xwe baş îfade kir! Her bijî!.. Eve giring bû!..

 

ROJAN HAZIM

(Ji Cejna Zimanê Kurdî ya 14-15-16 Gulan 2020)


PEYAM

Kurd î?

Kurdî biaxive.

Asîmîle nebe.

Makzimanê te hebûna te ye.

Makzimanê te Kurdî ye.

Makzimanê xwe biaxive.

Cejna Zimanê Kurdî, li hemû Kurd û Kurdistanîyan pîroz be.

RH


fredag den 22. april 2022

Li ser Kûrinc û Kûrincîyê - ROJAN HAZIM


Li salên 90î heta nîveka salên 2000î, di nav komika Kurmancî ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê da bûm. Komika Kurmancîyê, ji navçeyên mezin yên Kurdistanê ji kesên ku bi zimanî ve mijûl pêkhatibû. Ji alîyê plankirin û lojîstîk ve organîzeya vê komikê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê dikir. Ez jî ji navçeya Hekarîyê ve di nav vê xebatê da bûm. Hekarî hewceyî gotinê nîne ku navçeyeke mezin û giring ya

zaravayê Kurmancî ye. Perwerdegeheke kevin ya Kurmancî ye. Kurmancî ewilcar li navçeya Hekarîya bûye nivîs, bûye edebîyat...

Medrese û dibistanên ku bi Kurmancî perwerde didan ewil li vê navçeyê dest bi kar bûne... Nivîskar û şairên mezin û navdar yên Kurdîya Kurmancî ji vê navçeyê derketine û berhemên xwe bi vî devokî dane. Ji Ehmedê Xanî heta Mela Husênê Bateyî, Feqîyê Teyra, Elî Herîrî û gelekên dî ji vê navçeyê ne  û ji medreseyên vê navçeyê gihiştine, bûyîne mamosta, edebîyatkar, şair û nivîskar...

Di demên împaratorîyan da, jîyana xweserî ya resen ya vê navçeyê bûye binas ku xelk bi ziman û erf û edetên xwe yên Kurdewarî jîyaye. Vê jîyana nisbî xweser imkan daye ku ziman jînde maye û girêdayî vê jîyana bi zimanê Kurdî, ziman jî dewlemend bûye û li ser xwe maye. Lewma ji alîyê termînolojîya zimanî, edebîyatê, aborî, huqûq, leşkerî û îdarî û hemû pêdivîyên dî yên baskên

jîyanê ve devokê Hekarîya hindî hûn bêjin zengîn e.

Cografyaya Hekarîya di nîveka Kurdistanê da ye, anku Hekarî sentrala Kurdistanê ye. Hemû alîyên cografî yên li ser tixûbên Hekarîya navçeyên Kurdcih in. Ji ber hindê fişara asîmîlasyona zimanên serdest kêm maye. Jîyana qedîm ya eşîrî jî bi rûyê xwe yê pozîtîv ve bûye bingehê jîndemana zimanî û hemû elementên Kurdî.

Komika Kurmancîyê şeş heyva carekê kom dibû û carina jî cihên kombûne diguhorîn û li welat û bajêrên cuda kombûnên xwe dikirin. Di her kombûnê da beşdaran mijarên gotûbêjê pêşniyar dikirin û her kesê xwudanê pêşniyarê rapora xwe hazir dikir û pêşkêşî kombûne dikir. Li ser wê raporê dihate axivtin û li tenişta termên hatine hazir û pêşkêş kirin, gotinên sînonîm jî dihatin

gotin û nivîsîn... Ev rapore piştî kombûnê di rojnameya taybetî ya Kurmancî da dihatin weşandin. Min jî gelek rapor pêşkêş kirin...

Yêk ji wan jî li ser termên Kûrincîyê bû û min li zivistana 1995ê (15-21 Kanûna Pêşîn] li kombûna 18ê pêşkêş kir. Ew rapor di rojnameya Kurmancî hejmara 18ê ya Zivistana 1996ê da hate weşandin. Di arşîva Kurmancî da heye... Di çapê da xeletîyên edîtorîyal hatine kirin, lewma min ji nû ve çavek lê gerand û hindek serastî û zêdehî lê kirin û li vê derê dubare diweşînim. Fransî û Ingilîzîya gotina edîtorîya Kurmancîyê danane...

Belê... Mixabin ev sinetê Kûrincîyê hema bêjin ber bi nemanê ve ye...

Cihê ku pez û bi giştî heywandarî lê nemîne, jîyana gundîyarîyê hatibe belav kirin ev huner û sinete jî namîne... Bes qet nebe bi vê lêkolîna kurt jî be nav, term û amûretên vî karî ji berzebûnê têne xilas kirin.   - ROJAN HAZIM - 22 Nîsan (April) 2022


Kûrinc û Kûrincî - ROJAN HAZIM


Kûrinc: Kesê ku vî karî dike. Li hindek deran "Helac" jî tête gotin.

Kûrîncî: Karê jenîna liva û pembû ye.

Jenîngeh: Cihê ku jenîn lê tête kirin.

 

Amûretên kûrincîyê:

 

1. Kivan, jen

2. Jeh

3. Destik anjî gurz

4. Bor

Kivan: Ji darê çevrebîyê tête çêkirin. Jehê bi herdu serîyên kivanî ve girêdidin û digivêşin. Di nîveka darê kivanî da cihê hevêsa destî çêdikin ku dest jê netehise. [Ji bo komple kivanê kûrincîyê "jen" jî tête gotin.]

Jeh: Ji rûvîyê tête çêkirin.

Çêkirina jehê: Rûvî ji herdu serîyan ve tête kêşan û hisûn. 4 heta 5 rûvîyên wisa hazir kirî têne têkalandin û badan. Bi vî awayî jeh tête çêkirin ku napiçhe.

Destik, Gurz: Ji darê dîndar anjî gûzê tête çêkirin. Serê destikî zirav e ku di hevêsa mirov da cih bigre. Bin jî stûr e wekî mîrkut û du xirk lê ne ku jeh jê bitehise. Ev xirke hêla jehê zêde dikin. Bi binê destikî li jehê didin ku jeh liva anjî pembû bijene.

Bor: Piştî liva (*) hate jenîn, li ser pateyekî mezin yê wekî rûlihêfê belav dikin, dinexşînin û avekê lê direşînin, pateyekê jî bi ser da dadidin, darekî dirêj yê rast, dikine têda û paşê jî wekî ruloyê dipêçin û girêdidin. Piştî hate girêdan êdî ref ref mirov ji serî heta binî didine ber pêhna ku heta liva pêkve dirise û dibe tahtî, teyname, kulav (**) û paşê kepeneyê şivana jî jê çêdikin. Bor, rojek heta rojek û nîva tête pêhndan.

(*)

Liva: Hirîya kaviran e. Kavir ji berxan mezintir in.

(**)

Tahtî: Çargoşe ye û nehisû ye. Li hindek dera kulav jî tête gotin. Kepene jî jê tête çekirin.

Teyname: Dirêj e û î hisû ye. Kepeneyê baş û saxlem ji teynameyî tête çêkirin.

Kurmancî / hejmar 18 / zivistan 1996

Not:

Ev resmên Kûrincan û resmên ku min amûretên Kûrincîyê li ser destnîşankirî ji cîhana internetê hatine peyda kirin.

Hêvî dikin xwudanên van resman bi xweşbînî bin. Heke bixwazin navên wan bêne nivîsîni jî dikarin me agehdar bikin...

 

Formata di Kurmancîyê da hatîye weşandin:

kurdî                                             tirkî                   fransî                              îngilîzî

kûrincî: libûjenî,                           hallaçlık             cardage                            carding, combing

perkerî, kivanjenî

kûrinc: libûd, kivanjen,                hallaç                  cardeur carder,                  teasler

libûjen, pareker, livajen

jen: dezgehê                                 hallaç tezgahı      métier du cardage             carding frame

kûrincîyê

jenîngeh: cihê jenînê                  hallaçlık yeri                                                                                                                          

kivan, kevan:                              hallaç yayı           arc du cadreur                   carderer's arch

jeh, jî:                                         yay kirişi              corde d'arc                       string

destik, gurz:                                hallaç tokacı       maillet du cadreur               mallet

bor:                                             keçe dürümü       rouleau de feutre                  felt roll

                                                                               cardé avant la                       before                                                                                compression                         compression

bor kirin, bor çêkirin:                  keçe dürmek,     rouler le tapis                        to roll up a felt

                                                    rulo yapmak      de feutre                                 carpet

bor qutan:                                    keçeyi dövmek  compresser le feutre              to compress the

                                                                                                                             felt carpe           


Çendek resimên Kûrincîyê:        

Kûrinc livayê dijene. Di destî da destik [gurz] heye.


Di destê çepê yê kûrincî da kivan tête dîtin. Di destê rastê da jî destik [gurz] heye.

Li ser pateyê spî bor tête çêkirin. Li milê çêpê jî zelam borê ku hatîye çêkirin didine ber pêhna.

Ji nêzîk ve pêhndana borî.
 
Kûrinc bi kivanî livayê dijene. Li ber dîwarî jî zelamek rûniştîye û kepene li ber e ku ji teynameyî tête çêkirin. 
 

Kivan di destê çepê yê kûrincî da ye. Di destê wî yê ratsê da jî destik [gurz] heye. Liva li ber e û dijene.
 
Kûrinc bi kivan û destikî livayê dijene.
 

Li ber destê kûrincî girê livayê heye û bi kivan û destikî dijene.
 

Komple "Jen" (Kivan) li ser milê Kûrincan
 

Çêkirina borî
 

Teynameyê bi nexş
 

Teyname
 

Teyname
 

Şivan bi kepeneyê xwe
 
Kurmancî: