Şehîdê Kurdistanê Necmedîn Buyukkaya û bihazanîn - ROJAN HAZIM

Xwezî xelk, netewe, çîn û navçînên bindest bêyî rijyana dilopeke xwûnê gihiştiban hemû mafên xwe. Lê mixabin ku dîroka mirovahîyê di vî warî da mat û mehtel mayîye. Zalim û zordaran daîm statûkoya xwe, dezgeh û sîstemê xwe yê desthilatê li ser neheqî, bêdadî û zulmê ava kirine û ji bo parastina vê makîneya xwe ya desthilatê jî çu cara xwe ji xwûn rêhtinê nedayîne paş. Lêdan, îşkence, kuşt û kuştdarî hergav metodên wan bûne. Eve duhî jî wisa bû, îro jî wisa ye û heta ku di nav mirovahîyê da sîstemekî bi dad û dadyarî avanebe, xuya ye ku dê dom jî bike.

Di dîrokê da dijî zordarîyê xebat, têkoşîn û berxwedaneke mezin hebûye, îro jî heye û dê her jî hebe. Herwisa dijî sîstemên zordar têkoşîn û berxwedan jî bêyî bedel nebûye û dîyar e ku îro û subehî jî nabe. Di vê prosesa têkoşîna heqîyê, dad û dadyarîyê da law û egîdan heyîna xwe ya herî bihadar, anku canê xwe dane. Yêk ji van têkoşînan jî, bizava neteweyî ya xelkê Kurd û doza Kurdistanê ye. 

Dagîrkeran sûcên mezin kirine beramberî xelkê Kurd û Kurdistanê. Ev sûcên giran hêj jî didomin. Di vê rêyê da ciwan, pîr, jin û mêr hizaran Kurd bi ber zulm, lêdan, îşkence û kuştina dijminên dagîrker ketine û ev prosesa bi xwûn dom jî dike. Rejimên dagîrker hemû dezgeh, sîstem û mekanîzmayên xwe ji bo birandina xelkê Kurd û têkoşerên Kurd bi kar înane. Di nav van rejiman da, serî dewleta Tirk kêşaye û vê rola xwe ya bêyûm îro jî didomîne. Dewleta Tirk jîyan li xelkê Kurd heram kirîye û zîndanên xwe hergav kirine cihên îşkence û kuştina berxwedêrên Kurd. Di nav van zîndanan da ya herî li pêş “Hefsa Diyarbekirê” ye. Bi taybetî piştî cuntaya faşîst ya 12ê Îlona 1980ê, têkoşer û berxwedêrên doza Kurdistanê ji bin îşkenceyên nedîtî hatin borandin. “Hefsa Diyarbekirê” di salên 80yî da bû kela berxwedana berxwedêrên doza Kurdistanê. Îşkencekarên dewletê çu Kurd ji vê hovîtîya xwe bêpar nekirin. Bi sedan têkoşer kuştin, bi hizaran jî seqet hêlan. Qatil û îşkencekarên dewletê di berxwedana “Hefsa Diyarbekirê” da lawên mîna Mezlûm, Xeyrî, Ferhat û gelekên dî fizîken ji nav bizava neteweyî rakirin.

Yêk ji wan egîdên ku canê xwe dayî jî têkoşer û berxwedêrê mezin Necmedîn Buyukkaya ye. Necmedîn Buyukkaya têkoşer û berxwedêrekî bijare û pêşeng yê bizava neteweyî ya xelkê Kurd bû. Necmedîn di nav wê wehşeta “Hefsa Diyarbekirê” da li hemberî zora dijmin serê xwe şor nekir, li rêza berxwedêran cihê xwe girt. Necmedîn bi zanîn û bawerîyeke têr û tijî û saxlem, pozisyoneke layiqî keda xwe ya têkoşerîyê wergirt. Necmedîn bi vê reftara xwe ya nimûne, bo zîndanîyên polîtîk yên doza Kurdistanê bû hêza motîvasyona berxwedanê. Îşkencekaran ji ber vê rola wî ya berxwedêr û pêşeng ew danane serê lîsteya kuştinê. Necmedîn di rûniştineke dadgeha leşkerî da li pêş dadger û dozgerî ev nîyeta îşkencekaran aşkera kir. Piştî vê axivtina wî ji xwe gelek nekêşa û 23yê Kanûna Paşîn [Çile-January] ya 1984ê bi cob û daran êrişî hucreya Necmedîn û girtîyên dî kirin. Piştî salan gava girtîyê ji doza PKKê Mustafa Xarpêtî behsê wê erişa hovane dikir, ji xema mirina Necmedîn adeta gotin di gewrîya wî da diman. Di wê êrişê da Necmedîn û Mustafa bêhiş rakiribûn xestexaneyê, belêm Necmedîn xilas nebibû û Mustafa Xarpêtî jî demekî dirêj di komayê da mabû û paşê nîvemirov ji mirinê xilas bibû.

Dewleta Tirk wekî sedan têkoşer û berxwedêrên doza Kurdistanê, Necmedîn jî bi zanahî kiribû armanc û bi destê îşkencekarên xwe di “Hefsa Diyarbekirê” da şehîd kir. Necmedîn wekî têkoşerekî pêşeng di nav xebata xwe ya salan da hêj 1976ê li ser şehîdên Kurdistanê wisa gotibû: “Şehîd ew kes e ku di rêyeke pîroz da, di şerekî heq da tê kuştin. Anku kesê ku ji bo rizgarîya welatek, neteweyek anjî sinifek bindest şer dike û bê kuştin, şehîd dibe… Silav li we hemû şehîdno! Hûn her dijîn di dilê xelkê da…” [Kalemimden Sayfalar,-Rûperên ji qelemê min-, r.5].

Necmedîn mirovekî bihazan bû û hêj di saxîya xwe da ev bihazanîna xwe ya beramberî şehîdên Kurdistanê nivîsîbû û mixabin ku herwekî teswîra xwe ew jî şehîd ket. Di kesayetîya Necmedîn da rêz û vîna herî mezin divêt nîşanî şehîdên Kurdistanê bêta dan. Di 23yê meha Kanûna Paşîn [Çile-January] da, em Necmedîn û hemû şehîdên vê doza mezin, doza Kurdistanê, bi rêzdarî bi bîr tînin. 

Necmedîn, wekî wî bi xwe jî gotî, dê heta hetayê di dilê xelkê xwe da bijî.

Bila silav, rêz û vîna herî mezin û tîr bo wî û hemû şehîdên Kurdistanê be.

ROJAN HAZIM

23 Kanûna Paşîn [Çile-January] 2008

Not:

Serkanî: Malpera www.xweza.com

Li ser Necmettin Buyukkaya - ROJAN HAZIM

Komîteya Bîrînana Şehîd Necmettîn Büyükkaya ji bo 25 salîya şehadeta wî, di 23ê Çileya 2009ê da, amadekarîyeke bîrînanî dike. Li goreyî vê programê pirtûkeke bîrînanî tête amade kirin. Ji bo vê pirtûkê sê pirs ji dostên Necmettîn hatine kirin. Ev daxwaz, wekî dostekî Necmettîn, ji min jî hate kirin. Bersivên min li jêr in. -RH

Pirs: 1- Bîrewerîyên we yên taybet digel Şehîd Necmettin de çi ne?

ROJAN HAZIM: 1. Min Necmettîn Buyukkaya giyaben ji “Doza DDKO”yê dizanî, ku 1969-1970ê serokatîya DDKOya Stanbolê kiribû. Belêm cara ewil min Necmettîn li sala 1975ê li Ankarayê dît. Ferît Uzun, [Ew û Necmettîn ji Sêwerekê, hemşehrîyê hev bûn.], em bi hev dan naskirin ku wê salê ji Swêdê vegeryabû. [Ferît, digel ku ji alîyê pozisyona îdeolojîk û politîk ya wî demî ve em dûrî hev jî bûn, (ew Pro-Çîn bû û di cudahîyên îdeolojîk û polîtîk yên di DDKDya Ankarayê da, li ber çavan nebe jî, rêberîya grûba “Kawa” wî dikir.), lê dostayetîyeke germ di navbeyna me da hebû. Ferît mirovekî tengbîn nebû û di nav polemîkên dijwar yên wî demî da jî ferq û cudahîya îdeolojîk û polîtîk bi rengekî negatîv sîrayetî têkilîyên sosyal nedikir. Ew jî îro di nav rêza şehîdên Kurdistanê da ye û 22yê vê mehê, -22 Çirîya Paşîn [Teşrîn-Mijdar-November] 2008-, (22 Çirîya Paşîn [Teşrîn-Mijdar-November] 1978), 30 salîya kuştina wî ye û ez vî dostê xwe yê hêja jî bi rêz û vîneke mezin bi bîr tînim.] Hingê me xwandekarên Kurd yên li zanîngehên Ankarayê komeleya bi navê “DDKD” [Devrimci Demokratik Kültür Derneği – Komeleya Şoreşgerî û Demokratîk ya Kulturî] damezrandibû. [DDKDya ku me cara ewil damezrandî, sala 1976ê ji teref DGMya (Dadgeha Ewlekarîya Dewletê) Ankarayê ve hate girtin. Paşê “PDK-Tyîyan” (T-KDP-KIP), DDKD li Diyarbekirê ava kirin û digel DDKDya Stanbolê di meydana polîtîk da bi navê vê komeleyê hatin nas kirin. –(DDKDya Izmîrê serekî cuda dikêşa.)- Anku ferqa DDKDya ewil ya li Ankarayê û DDKDyên dî heye. DDKD ewil car li Ankarayê vebû, yên Stanbol û Izmîrê paşê vebûn, lê piştî şêwra digel DDKDya Ankarayê ev nav wergirtin. Di nav wan da têkilîyên rêxistinî yên organîk yên bi rengê merkezî, federasyonî anjî otonomî nebûn, bi pozisyoneke serbixwe têkilî hebûn.]

Salên piştî faşîzma 12ê Adara 1971ê bûn. 74ê hukûmeta Bulent Ecevît [CHP – Partîya Xelkî ya Komarê] bi koalisyona digel Necmettin Erbakan [MSP – Partîya Selametê ya Millî] li ser kar bû. Efûya giştî derketibû û xebatên şoreşgerî û demokratîk wekî kulîlkan dibişkivîn li Tirkîye û Kurdistanê. Di wan şertan da, me refek xwandekarên Kurd yên li zanîngehên cuda yên Ankarayê ew komele vekiribû. Gava me di dawîya sala 1974ê da komele li Cebecîya Ankarayê, li muqabilî Fakûlteya Zanyarîyên Polîtîk [SBF] û Fakûlteya Huqûqê vekirî, baleke germ û bilind kêşabû, dengekî mezin vedabû. Ji xwandekarên zaningehan heta yên lîseyê ciwan dihatin komeleyê. Ciwanên Kurd yên ku di nav jîyana kar da jî ref ref dihatin, diçûn. Kurdên Ankarayê, biçûk mezin, jin mêr dihatin komeleyê. Welatparêzên Kurd yên ku ji Kurdistanê dihatin Ankarayê jî, di gava ewil da serek li komeleyê didan. Komeleya me bibû êwirgeha Kurdan li Ankarayê. Bawerîya ku em hemû xwandekar gihandibûn hev, Kurdbûyîn û Kurdistanîbûyîn bû, bi doza Kurdistanê ve girêdayîn bû.

Wî demî hêj grûbên îdeolojîk û polîtîk bi hemû rengên xwe ve zelal nebibûn. Ji 75ê pêve hêdî hêdî rengên grûbî derketin, xetên îdeolojîk û polîtîk ji hev ferq bûn. Riberizeke berfireh û kûr ya îdeolojîk û polîtîk hebû di navbeyna xwandekarên Kurd da. Komele bibû platformeke van riberizan. Kampa sosyalîzma cîhanî, Sovyetî û Çînî, tesîreke tayînker hebû li ser van riberizan. Herwisa fikira nasyonalîzma Kurdî jî dihate riberiz kirin. Piştî têkçûna “Şoreşa Kurdistana Başûr” ya piştî “Peymana Bêyûm ya Cezayîrê ya 6ê Adara 1975ê”, ji xeta polîtîk ya “PDK-Iraq”ê dûrketineke ber bi çav hebû. Fikira çepîtîyê, ya “Antî-Emperyalîst”, “Antî- Emperyalîzma Amerîka” û sosyalîzmê xurt bû di nav xwandekar û endamên komeleyê da. Riberiza di navbeyna sosyalîstî û nasyonalîstîye da herdiçû zêdetir dibû. Rêz bi bayê bezê ji hev cuda dibûn. Di nav wan riberizan da herkesê rêza xwe kivş dikir. “Bêterefî” nemabû. Pro-Sovyetî, Pro-Çînî û Nasyonalîzma Kurdî sê xetên sereke bûn di nav Kurdan da. Pro-Sovyetî di wan şertên cîhanê yên “Şerê Sar” da li pêştir û bi hêztir bû, belêm xeta Pro-Çînî [Maoîstî], -ku wan “Yêkîtîya Sovyetan” wekî “Sosyal Emperyalîst” bi nav dikirin-, li goreyî xetên dî zeîf bû. Tandansa “Ne Sovyet, ne Çîn” jî hebû lê lawaz bû. Xeta Nasyonalîzma Kurdî bi hemû nuansên xwe ve û tandansa “Ne Sovyet, Ne Çîn” jî, di hindek waran da, nêzîktirî hev bûn. Di nav van riberizên dijwar da kadroyên ku piştî 12ê Adara 1971ê derketîye derveyî welat û yên ku piştî efûya 74ê ji hefsê derketî jî bûne terefekî van riberizan. Kadroyên ji derveyî welat hatî û yên ji hefsê derketî roleke pêşeng dileyistin di van riberizan da û digel kadroyên demê nû grûb hatin danan, kovar hatin derêxistin. Sala 1975ê sala herî xurt û dijwar ya van riberizan bû. Trafîka li ser DDKDya Ankarayê zêde bibû. Hemû kadroyên me behs kirî, bi gotineke amîyane, çingalê xwe avêtibûn DDKDya Ankarayê ku bo xwe dorberekê çêkin, tesîrekê li ser bikin. [Di destpêka avakirina DDKDya Ankarayê da, tesîra dorberê ku paşê kovara Rizgarî derêxistin zêdetir bû.] Wî demî DDKDya Ankarayê bi mîsyonekî pêşeng û merkezî dihate dîtin û di pratîkê da jî wisa bû û ji ber vê yêkê jî bibû cihê semîner û riberizên îdeolojîk û polîtîk. Necmettîn jî yêk ji wan kesan bû ku dixwast di DDKDya Ankarayê da ji bo xeta xwe, dorberekê çêbike. [Piranî wekî “Neco” ji wî dihate behs kirin]. Necmettîn ji tradisyona Dr. Şivan [T-KDP/PDK-T] bû û bo wê xetê dixebitî ku paşê bûne KIP [Kurdistan Işçi Partisi – Partîya Karkerên Kurdistanê (Ne PKKya îro)]. Necmettîn mirovekî gelek bi hereket bû, digerîya, lewma têkilîyên xwe zêdetir ji ser DDKDya Stanbolê ra didomandin. Di wan şertan da me hevdu dît, lê rêyên me yên polîtîk, gelek kûr nebe jî, [Ew jî di nav kategorîya Pro-Sovyet da bû], axir dûrî hev bûn. Rêya wî kivş bû, bo tradisyona Dr. Şivan [T-KDP] dixebitî, em jî li ser xeta Pro-Sovyet li dor kovara “Özgürlük Yolu” [Rêya Azadî] kom bûn, ku piştî girtina DDKDya Ankarayê [1976], li zivistana 1977ê me li Ankarayê DHKD [Devrimci Halk Kültür Derneği – Komeleya Şoreşgerî ya Xelkî ya Kulturî] vekir.

Necmettîn di suhbet û axivtinan da mirovekî bi sebir bû, lê herwisa jî dihate his kirin ku bi rik jî bû. Ji bo qanikirinê î bi israr bû. Lê çu cara yê li hember xwe nediêşand, nedişkand, kubarî û nazikîya xwe ji dest bernedida û ya herî giring jî piştî hind riberizan jî xwe sil nedikir, nedixeyidî, têkilîyên xwe yên sosyal di eynî germahîyê da didomandin. Necmettîn di pirsa kampên îdeolojîk da, xwe wekî sosyalîst-komûnîst [bi jargona wî demî, “Marksîst-Lenînîst”] bi nav dikir, ev îdeolojî bi aktîvî diparast û armanca wî jî organîzekirina rêxistineke “Marksîst-Lenînîst” bû. Lê bi taybetî salên 77-82ê ku têkilîyên wî yên pratîk bi giranî digel YNKyê [Yêkîtîya Niştimanî ya Kurdistanê] û Mam Celal bûn, lewma jî ji alîyê îdeolojîk ve gelekî asê nebû, hetta mirov dikare bêje ku Necmettîn li ser pirsa Kurd û Kurdistanê, di cephegirîya li meydana neteweyî û navneteweyî da “reel polîtîk” jî dihizirî û ji ber hindê pragmatîstekî pozîtîv jî bû. Gerçî ­teorîken meyla wî zêdetir li ser “Bloka Sovyetê” bû, [ku wî demî “Sîstemê Sosyalîzmê yê di pêşengîya Yêkîtîya Sovyetan da” dihate gotin], belêm di pratîkê da, di navbeyna kampên îdeolojîk da xeta “berjewendîyên Kurd” li ber çavan digirt û bi vê reftara xwe ve jî nezîkî tandansa “Ne Sovyet, Ne Çîn” jî bû. Kurdistanî bû, lê li hember nasyonalîzma klasîk û tradisyonel ya Kurd jî bi mesafe bû. Heta cuntaya faşîst ya Îlona 1980ê, çend caran li Diyarbekir, Hekarî, Wan û Ankarayê jî em rastî hev hatin. Hevdîtin û rasthatinên me di hewayekî germ û dostane da diborîn. Piştî ku wî rêya xwe ji hevalên xwe yên KIPê cuda kirî [1977], trafîka hevdîtinan zêdetir bibû. Di payîza 1978ê da li Sêwerekê digel Ezîz Bayram li mala babê wî em bûne mêhvanê wî. Di nav hewşekê da xanîyekî mutevazi û adetî yê Sêwerekê bû. Di nîveka dergehê mezin da derokekî biçûk hebû û hewcehîyeke mezin neba dergehê mezin venedikirin, ji wî derokê biçûk hatûçûya hewşa malê dikirin. Necmettîn jî bi wê bejn û bala xwe ya bilind û bişêl xwe diçemand û ji wî derokî hatûçûya hewşê dikir. Me mêhvandarîyeke gelek germ dîtibû ji Necmettîn û hemû malbata wî. Hingê gelek aktîv destek dida YNKyê. Li mala babê wî digel gelek mêhvanên YNKyî jî suhbetên me çêbûn. Di wî demî da sefereke me ya bi hev ra çêbû bo “binxetê” [Bo başûrarojavaya Kurdistanê, ya Sûrîyeyê, “binxet” dihate gotin.]. Kontakên Necmettîn gelek û xurt bûn. Em bi hev ra ji ser gundekî Ceylanpinarê [Serê Kanîyê ya serxetê] derbazî jêr bûn û çûne Serê Kanîyê ya binxetê. Wekî em ji “tixûb” derbaz dibûn, Necmettîn gelekî pê sivik bû, di zevîya mayînan da şubî xezalekê dipeyikî. Direngî şevê em gihiştin gundekê ku qonaxa ewil bû û li mala dostekî “Kak Selah” bûne mêhvan. Roja dî spêdê zû qonaxa me bû mala Xale Remo [Necmettîn “Ap Rem” digotê, lê “Yêkîtîyan” “Xale Remo” digotinê] û Husênê Sêwerekî li Serê Kanîyê ya “binxetê”. Ew li “binxetê” û di nav “Yêkîtîyan” da “Kak Selah” bû. Di wê seferê da me Salar, yêk ji berpirsiyarên YNKyê bû [Herwisa ji rêvebirîya “Komele”yê jî bû] û Dr. Kemal Xoşnav dîtin. Paşê jî ew bi Salar ra ma, ez û Dr. Kemal Xoşnav bi cîba [Jeep] Kak Behzatê YNKyî çûne Qamişlo û ez bûme mêhvanê Dr. Kemal Xoşnav. Dr. Kemal berpirsiyarê YNKyê bû li Qamişlo. Cigerxwûn û Hemîd Derwêş digel çend hevalên xwe bo seradanî û pîrozkirina cejna musulmanan “Cejna Gorîyê” hatin mala Dr. Kemal. Întervuya digel Cigerxwûn jî min hingê di mala Dr. Kemal Xoşnav da kir bo “Roja Welat” ku di hejmara 12ê ya Kanûna [15ê Çileyê Pêşîn] 1978ê da bi îmzaya “Z. Elkî” hate weşandin. Kak Emer [Mustefa] Debabe, xwarzayê wî Lawa ku şofêrîya wî jî dikir, Mela Nasûh, Dr. Fuat Masûm, Adil Mûrad, Kak Şemal, du kurên Elî Eskerî Şoreş û Şalaw [Kak Şemal, Mela Nasûh û Emer Debabe, rojekê em li mala Elî Eskerî bo şîvê mêhvan kirin, du xanimên Elî Eskerî xwarinên gelek xweş çêkiribûn ku ji nav wan xwarinan bo me ya herî balkêş “Kifteyê Silêmanîye” bûn ku ji pirteqalekê (Appelsin) mezintir bûn.] û gelek kadroyên YNKyê jî li Şamê me dîtin hingê. Çend carên dî jî rêya me digel Necmettîn bi  “binxet”ê ket. Di van seferan da xortekî jîr û hişyar, Serdar jî digel Necmettîn bû ku Necmettîn bawerîyeke mezin pê diîna. Serdar pismamê Necmettîn bû û di wî jîyê xwe yê xortînîyê da adeta milê rastê yê Necmettîn bû di van “seyr û sefer”an da û ji bo dostên Necmettîn jî di dereceya herî bilind da î rêzgir bû. Necmettîn di van reng têkilîyan da heta hûn bêjin hevkar bû, piştevanî dikir, destek dida. Têkilîyên xwe tinê bo xwe nevedişartin, îmkanên xwe digel hemû welatparêzên Kurd parve dikirin. Di 79ê da piştî ku Riza Şah ket û Ayetullah Xumeynî hate Îranê, di trafîka Mahabadê da jî rasthatineke me çêbû. Herî dawîyê me piştî cuntaya faşîst ya 12ê Îlona 1980ê li Şamê hev dît. 1982ê berî ku vegere welat çend cara hevdîtina me pêkhat. Gava biryara xwe dayî ku vegere jî, li mala xwe em gazî xwarinê kirin. Digel Mamosta Xelîl Xetîb [Xelîl Xoce] diman. Cihên me nêzîkî hev bûn li Şamê. Mêhvanekî wî jî hebû, “Sendîkacî Zekî”, Kurdê Agirîyê bû, Necmettîn ew dê rêkiriba Ewrûpayê. Heta direngî şevê axivtin û suhbeta me li ser rewşa welat bû û li bersiva pirsa “bi hev ra em dikarin çi bikin?” digerîyan. “Çiğ Köfte”yeke bi tam û lezzet bo me çêkir. Gotina me ya wê şevê bo Necmettîn “lezê neke bo vegerê, sebir bike, em dikarin bi hev ra li zemînê bi hev ra xebatê bigerin” bû. Lê Necmettîn biryara xwe dabû. Vegerîya û mixabin hate girtin [Nîsana 1982ê] û di berxwedana mezin ya “Hefsa Diyarbekirê” da [23 Çile 1984] şehît ket.

Pirs: 2- Hûn keseyatî ya Şehîd Necmettin wek meriv û dostekî çawa dinirxînin (dibînin)?

ROJAN HAZIM: 2. Necmettîn bi gotineke kurt û sade, mirovekî baş, camêr, paqij, têkoşer û fedakar bû. Necmettîn Kurd û Kurdistanîyekî xas bû. Ji doza Kurd û Kurdistanê pêve rojeveke wî nebû. Wî timamî jîyana xwe li ser vê armancê organîze kiribû. Ew “şoreşgerekî profesyonel” bû. Timamî kar û xebat û lêgerînên wî li ser vê bîr û bawerîya wî bûn. Mirovekî zana û têgihiştî bû, belêm zêdetir jî “pratîkal” bû. Di têkilîyên xwe yên dostayetî da jî bi yêk gotinê î durust bû. Xwe ji hevkarîyê qet dûr nedikir. Çi îmkan heban didan xizmeta xebata şoreşgerî û mirovên şoreşger. Piştî cuntaya faşîst ya 12ê Îlona 1980ê, derketina dehan welatparêzan bo “binxet”ê, bi hevkarî û desteka wî bûye. Hetta berî cuntaya faşîst ya 12ê Îlona 1980ê jî têkoşerên Kurd derbazî “binxete” kirin, ku yêk ji wan jî [1977ê] Mehmed Uzun bû. Necmettîn, di vê hevkarî û destekê da çu cara nekete “egoîzma polîtîk”. Derê xwe bo çu rêxistin û kesên şoreşger negirt. Kê derîyê wî qutaba, vedikir û çi jê hatiba dikir. Necmettîn “dost” bû, dostekî bi kalîte bû û mirovê rojên teng bû. Ew diçû hawara hemû şoreşgeran. Necmettîn ji vî alî ve nimûne bû.

Pirs: 3- Hûn rola (dewra) Şehîd Necmettin di nav tevgera rizgarîxwaza gelê Kurdistanê de çawa dinirxînin (dibînin)?

ROJAN HAZIM: 3. Şehîtbûna Necmettîn ji bo bizava neteweyî ya xelkê Kurd berzebûneke mezin bû. Necmettîn bi pozisyona xwe ve, zanîn û têgihiştina xwe ve, bi pratîka xwe ve kadroyekî bijare yê doza Kurdistanê bû. Wesfên lîderîyê hebûn û şexsîyetekî balkêş û karîzmatîk bû. Di salên 75 heta 82ê da bi enerjîyeke mezin destek da “Şoreşa Başûr”. Gerçî bi giranahî angajeyî xeta YNKyê bû, lê şertên wan salan, karekterîstîka têkilîyên wî demî bi wî rengî bûn. Wî demî “baskanê” hebû. Hindekan jî destek didan PDKyê. Lê ji alîyê objektîv ve armanca hemûyan hevkarî û piştevanîya ji bo “Şoreşa Kurdistana Başûr” bû. Necmettîn di çarçoveya têkoşîna parçeyên Kurdistanê da, bi manaya şoreşgerê Kurdistanî, “Şoreşgerekî Internasyonalîst” bû. Di wan salan da şerê çekdarî li başûr hebû û li goreyî analîza xwe, başûr di şerê dijî kolonyalîstan da, di têkoşîna dijî rejima Seddam da xeleka zeîf didît û lewma jî destek didayê. “Şoreşa başûr” di ajandaya wî da li serê rojevê bû. Herwisa di berxwedana xelkê Kurd ya dijî rejima Xumeynî ya li 79ê destpêkirî da jî, piştevanîya şerê çekdarî yê li “Rojhilat” jî dikir. Bawerîya Necmettîn ji bo bakur jî bi şerê çekdarî hebû. Bi vê armancê xebata wî ya organîzebûnê jî hebû.

Di encam da Necmettîn, neteweyî difikirî, îdeala wî “Kurdistana Mezin” bû û ji ber hindê jî xwe bi “parçeyekê” ve girênedida, seranserî dihizirî û şoreşgerê Kurdistanê bû û li kî derê bizavek heba hevkarîya xwe digihandê. Necmettîn îro fizîken jîyaba, ji bo “Yêkîtîya Neteweyî” dê roleke gelek pozîtîv û çêker leyistiba, ku bîr û hizirên wî yên ji bo “Yêkîtîya Neteweyî” îro jî jînde ne û rênîşan in. Bizava rizgarîxwaz ya Kurdistanê mirovekî bi cesaret û netirs, şoreşgerekî têkoşer, kadroyekî bijare û lîder berze kir ku cihê wî îro vala ye û tijî nabe. Ji nêrîn û pratîka wî ya wan salên ku me hev naskirî, ez gelek rehet îro dikarim bêjim ku Necmettîn îro î sax ba, me dê mil bi milê hev ji bo “Yêkîtîya Neteweyî” xebat kiriba. Necmettîn ev reftara xwe ya “Her tişt bo yêkîtîya neteweyî” di “Hefsa Diyarbekirê” da jî nîşan da. Wî bi zanahî terefê berxwedanê, terefê têkoşînê hilbijart. Wî terefê teslîmîyetê red kir. Wî serê xwe yê ezîz di vê rêyê da li “Hefsa Diyarbekirê” da. Necmettîn xwe bi pratîka xwe nemir kir. Gelek kesan di wan deman da xwe ji xeta berxwedanê dûr kirin. Lê wî ew nekir, serê xwe şor nekir û bi serbilindî canê xwe fedayî doza mezin, doza Kurd û Kurdistanê kir. Kurd û Kurdistan divêt Necmettîn û Necmettînan ji bîr neke û nake jî. Ez dostê xwe yê hêja Necmettîn, anku Kak Selah, bi rêz û vîneke mezin û kûr û ji dil bi bîr tînim.

ROJAN HAZIM

10 Çirîya Paşîn [Teşrîn-Mijdar] / [November] 2008

**

Rêzdar  Rojan Hazim

Paş silavên germ û dawa xweşî û serketina we.

Komîteya amadekirina rê û resmên bîrewerî ya 25-salîya Şehid Necmettin Büyükkaya, ko li Swedê dest bi karê xwe kirî ye, wê pir şad û bextewer be eger cenabê we karibin di rê û resmên bîrewerî de ko wê li Swêd, Tirkiye û Kurdistana Îraqê bêne kirin de beşdar bin.

Ew jî bı rêya hevpeyîvînekî vîdeo (2-3 deqîqe) û nivîsandina 3-4 rûpelan bi kurdî li ser pirsên jêr ko wê di roja bîrewerî de (23/1-2009) di kitêbekê de bê belav kirin.

Em hêvîdar in ko bersîvên we heta 15-30/11-2008 amade be û bikeve ber destê me.

Pirsiyar ev in:

1-Bîrewerîyên we yên taybet digel Şehîd Necmettin de çi ne?

2-Hûn keseyatî ya Şehîd Necmettin wek meriv û dostekî çawa dinirxînin (dibînin)?

3- Hûn rola (dewra) Şehîd Necmettin di nav tevgera rizgarîxwaza gelê Kurdistanê de çawa dinirxînin (dibînin)?

Şehid Necmettin Büyükkaya têkoşerekî bi nav û deng û rêzdarî hemû perçeyên Kurdistanê bû,  lewre em pêwist dizanin ko rê û resmên bîrewerî ya 25 salîya wî bi rengekî niştimanî û ji bo têkoşîn û xebata wî merasîmên laiq bên çêkirin

Ji ber wê, em pir bi rêz û hurmet bangî we dikin û reca ji we dikin ko hûn ê amade bin û karibin di van rê û resman de cihê xwe bibînin.

Rê û resmên bîrewerî yê wê wek li jêr e;

23/1/2009 li Sêweregê – Goristana bajêr

24/1-2009 li Stockholmê – ABF Huset

31/1/2009 li Diyarbekirê

9/2/2009 li Kurdistana Iraqê

Zanyarî yên din wê dûvre bêne belav kirin.

Her serfîraz bin û digel rêzekî bêsinor

Ji dêvla Komîteya Amadekar

Birayê we yê dilsoz

Umer Şêxmûs (Omar Sheikhmous)

Sten Bergmans Väg, 59

121 46 Johanneshov – Sweden

E-mail: omar.sheikhmous@bredband.net

Yan: omsheikh@gmail.com

Tel. Mob. +46-76-7651 652

Herwiha:

1-     Abdul-Razzaq Mirza: razaq96@hotmail.com

2-     Keya Izol: keya_izol@bredband.net

3-     Nemrud Buyukkaya: nemrudb@gmail.com

4-     Pasa Uzun: pasa.uzun@hotmail.com

Stockholm, 7/10-2008                           

Not:

Serkanî: Malpera www.xweza.com

BEFR - ROJAN HAZIM

Zimanê bê zimana - ROJAN HAZIM

[Axivtina di ”civîna amadekirina konferansa zimanê Kurdî” da li Berlînê]

Yêk ji jîrîyên herî sereke û giring yên mirovahîyê yên di vî warê pêşêxistin û qenc kirina jîyana xwe da, afiranderî û danana sîstemê di hev gihiştinê, anku ziman da ye. Mirovan bi danana vî sîstemê danûstandin, di hev gihiştin û têkilî dananê da karekî herî bi xêr û baş kirine bo mirovahîyê û timamî xwezaya jînde. Heke cîhana mirovahîyê û xweza gihiştibe vê gaza evro ya pêşkevtî, eve di serî da bi rêya ziman pêkhatîye. Helbet ziman tinê ne ew ziman e ku mirov bi deng û gotinan di hevdu bigihe. Di gaza pêşkevtî ya cîhanê ya evro [îro] da, gelek rengên zimana pêkhatine. Zimanê lala, ku wekî zimanê nîşanî tête bi nav kirin, di nav mirovên lal da û herweha digel mirovên ku vî zimanî dizanin da, aletê têkilî dananê ye.

Prosesa ziman bi qedera mirovahîyê ve girêdayîye. Mirovan kengî dest bi jîyana kolektîv kirine, hingê aletekî di hevdu gihiştinê jî pêkînane û ew alet di nav dem û salan da bûye sîstemekî komple yê di hev gihiştin û organîze kirina jîyanê. Mirovahî hindî di vê organîze kirina jîyanê da, metodên pêşkevtinê afirandibin û ji nû ve dîtibin, hind jî ziman pêşkevtîye û êdî bûye parçeyekî ji giyanê mirovî. Mirovahîyê dîsa di nav dem û salan da rengên cuda yên jîyanê peyda kirine û li goreyî van şerta xwe rêkûpêk kirîye. Bi zêdebûna nifşê mirov, cih û warên nû yên jîyanê hatine dîtin û jîyan ber bi wan cih û waran ve herikîye. Bi vî awayî li cihên cuda yên xwezayê kolonîyên serbixwe yên mirova peydabûne û di vê evolusyon û pêşkevtina mirovahîyê da, zimanên ji hev cuda derketine û her grûb û komên mirova, bi zimanên xwe axivtine û di vê prosesê da, ziman ji bilî fonksiyona di hevdu gihiştin û têkilî dananê, rola îdentîtêta [huvîyeta, nasnameya] wê komika mirova jî înaye cih. Piştî ku ziman gihişte vê dereceya bilind, êdî ji rola aletî derket û digel wê fonksiyonê herweha bû nîşana huvîyeta mirovan jî. Kolektîvên mirova, digel gelek elementên dî yên grûbî, êdî di serî da bi zimanên xwe hatin nas kirin û ew ziman bûn navên îdentîtêtên wan yên grûbî û carna jî bûn navên cih û warên wan. Di vê ravekirinê da, rol û giringîya zimanî di dereceya sereke da derdikeve pêş. Eve jî rastîya jîyana mirovahîyê ye. Mirovahîyê, bi danana vî sistemî û aletê sihrî, adeta di jîyana xwe da şoreşa herî mezin daye dest pê kirin. Rol û mezinahîya zimanî, ya di jîyana mirovahîyê da, evro baştir tête dîtin. Evro (îro) gelek xelkên ku di dîroka mirovahîyê da bajêrvanîyên [şehrevanîyên] mezin dayne dest pê kirin, herçend wekî grûb nemabin jî, bi kiryarên xwe yên kêrhatî yên ji bo miorvahîyê û zimanê xwe têne nas kirin. Li vê derê zimanê wan bûye kilîlê îdentîtêta wan. Bi taybetî xelkên Mezopotamyayê nimûne ne ji bo vê yêkê. Sumerîyan (Semirîyan), bi dîtina nivîsê çawa xizmeta herî mezin kirin bo mirovahîyê, belêm wê xizmeta mezin û bihadar jî nikarî wan ji nav didanên çerxa cîhana bêbext ya birandinê xilas bike û mixabin lê ew ketin nav rûperên dîrokê. Ji ber hindê, ne tinê li ser pêya man, herwisa boşbûna xelkan jî giring e, di nav jîyana mirovahîyê da. Di demên berêya berê da, bi talan, kuştin û qirkirinan, xelk dihatin birandin û ji rûyê erdî dihatin rakirin û bi vê yêkê hemû heyîyên wan yên kulturî û ziman jî dihatin binax kirin. Hindî di van sedsalên dûmahîkê yên pêşkevtî da, xelk digel awayên qirkirinê, herweha bi metodên nû jî, di serî da ziman û heyîyên dî yên kulturî dihatin helandin û bi vê yêkê xelk dihatin birandin. Bi van sîstem û metodên dijî mirovî, gelek xelk li cih û warên cuda yên cîhanê ji alîyê xelk û welatên serdest ve hatin birandin, anjî ew niyet û polîtîka hate rêvebirin. Bi van kiryara, gelek xelk di serî da ji alîyê ziman û heyîyên dî yên kulturî ve hatin jar û qels kirin. Ev sîstemê dijî mirovî bi taybetî di demên kolonyalîya mezin da gelek hovane bi kar hat. Gelek xelkan bi berxwedanên mezin ev êrişe belav kirin û şiyan xwe ji vê bêbextîyê xilas bikin. Belêm hêj jî, hindek dewletên serdest hene ku van kiryarên dijî mirovî didomînin û dixwazin hindek xelkan, di serî da ziman û hemû heyîyên wan yên kulturî pêkve bihelînin û bibirînin.

Xelkekî nimûne bo vê yêke, xelkê me ye. Sedsala bîsta xilas bû, mirovahî bi gelek destkevtên modern kete sedsala bîst û yêkê û herweha dest bi mîlenyûma sêyê jî kir, belêm hêj jî xelkê me bindest e û di serî da zimanê me bi taybetî li parçeyê herî mezin yê welatî, li bakurê, di bin tehlîkeyeke dijwar û mezin da ye. Hewce nîne ku li ser binasên vê yêkê bi kûrahî bisekinin, ji ber ku kêm zêde eve tête zanîn. Belêm tiştê ku divêt li ser bête rawestan, xemsarîya xelkê me, bi taybetî jî yên li bajêran û metropolên dîasporayê û bi giranî jî pêşengên xelkê me, ya di vî warî da ye. Gelek objektîv em dikarin bêjin ku xemsarî û bêxemîyeke nedîtî heye di pirsa têkçûn û helandina ziman û aparata asîmîlasyonê da. Divêt di serî da bal li ser vê xemsarîya xelkê me bi xwe bête kêşan û tinê bi vê balkêşanê jî nemînin, tedbîrên vê tehlîkeyê bêne wergirtin. Evro di nav tehlîkeya bi giştî ya li ser ziman da, ya herî giran ji vê xemsarîyê derdikeve û eve dibe binasê otoasîmîlasyonê, anku asîmîlekirina xwe bi xwe. Sist kirina disiplîna karînana ziman ya di pratîkê da, rê li ber otoasîmîlasyonê fireh dike. Divêt berî her tiştî, bi berpirsiyarîyeke xurt li ser vê pirsê bête sekinîn û rê li ber sistî û xemsarîya li ser axivtin û karînana ziman, bête girtin.

Li vê derê, ji ber ku ez gelek direng hatim agahdar kirin, mijareke xweser ji bo min nehatîye vebirîn. Lewma, ez dê li vê derê li ser pratîka bi giştî zimanî, bireke nivîsara xwe ya ku bo kovara Hunerê nivisî, pêşkêşî we bikim.

Belêm dîsa ve bi destura we, ez dixwazim li ser zelal kirina gotina “kîjan ziman” jî gelek bi kurtî, yêk-du hevoka bêjim. Cara pêşîn, heta nihe jî gotina zimanê sereke bi newlên gelek şaş bi kar têt. Hindek ”zimanê dê”, „zimanê dayê“, ”zimanê dayîkê”, anjî ”zimanê zikmakî” dibêjin. Ev binavkirine hemû jî cihê riberizê ne. Ji ber ku mexsed ne zimanê ”dayê” ye, zimanê sereke, anjî zimanê destpêkê, zimanê bingehîn, zimanê xîmî ye. Ew dibe ku ji babê jî be, anjî ji dayê be. Hindî xelkê me bi xwe ye, nav danaya ser; ew dibêjin ”zimanê bab û bapîra”, anjî ”zimanê bab û kala”. Belêm daku em jî wekî hemû xelk û neteweyên dî, termînolojîya di vî warî da zelal û ron bikin, divêt em jî gotineke ku zimanê bingehîn, zimanê xîmî, zimanê sereke, anjî zimanê destpêkê, rave dike, bibînin û bi kar bînin. Li vê derê, divêt em serî li xezîneya zimanê xwe bidin. Ji bo bingehê, anjî xîmê, anjî kana afirandêr, ji kevin were ”mak” tête gotin. Belêm ji ber vê gotinê, kar înana ”zikmakî” jî şaş e. Çu zimanên cîhanê bi ”zikê makê” naêne nav kirin! Termê zimanê xîmî, ji gotina ”mak”ê tête çêkirin û hewce nîne ku bi ”zik”ve bête girêdan! (Wekî di fransî da „Langue maternelle“, di ingilîzî da „native language“, mother tongue, di elmanî da „muttersprache“, ku di van zimanan da jî mexsed „mak“ e). Lewma ev gotina „zikmakî“, bi hemû rûyên xwe ve destkir e û ji mana û naveroka xwezayî ya zimanî dûr e û gotineke naylon e. Lê belê, term, bi bêjeya „mak“ê ve dikare bête çêkirin. Ew jî divêt li goreyî termînolojîya zimanî, “makziman“ be. Bi kar hatina „makziman“, mexsed dîsa ve ne „dayîk”e, belêm „mak“a afirandêr e. Ji ber hindê, li ber zelal û sanahî kirina termînolojîya zimanî, ev formê „makziman“î gotineke di cih da ye, rast e û lojîk e. Helbet her pêşniyar hewceyî axivtin û riberizê ne. Divêt li ser vê jî bête axivtin, bête rawestan û encameke bikêr bête wergirtin. Em dê di demên pêşîya me da, li paşerojê, li ser vê yêkê rawestin. Nihe jî ez wê navnivîsarka ji nivîsara xwe ya ku dê bi timamî di kovara Hunerê da bête weşandin, pêşkêşî we bikim.

Berî hertiştî ziman

Afirandina folklor û edebiyatê bêyî ziman nabe. Kilîl ziman e. Digel ku ev herdu baske bêyî hev nabin, hevdu xwudan û têr û timam dikin jî, belêm dîsa ve ziman serê hertiştî ye. Ji bilî danana xîmê tradisyon û pêşveçûnên kulturî, ya herî giring hebûna xelkek anjî neteweyekê, ziman e. Heke xelkê me, -ya rastî bahra pitir ya xelkê me-, heta evro hebûna xwe parasti be û gihişti be qonaxa evro ya cîhanê, di serî da bi rika axivtina zimanê xwe ye. Piranîya xelkê me tinê bi vê rika req û hişk jî nemaye, herweha zimanê xwe wekî organîzmayeke bi giyan, bi nazdarî xwudan kirîye, rêkûpêk kirîye, xurt kirîye, xemilandîye, têr û tijî kirîye. Di nav jîyana dîl [êxsîr] da, ziman wekî bêhna bijûn, bi her awayî ji bedena xwe dûr nekirîye û jîyana xwe pêve risandîye. Wekî dagîrker û talankerên welatê me, xwastin ku xelkê me jî bi timamî bibirînin û bihelînin, jîyana dîl wekî toka mirinê kirin stuyê xelkê me. Belêm pişka herî mezin ya xelkê me, di nav vê rewşa hinde sar û jahr da jî, zimanê xwe wekî garantîya paşeroja xwe parastîye. Ev parastina xelkê me ya gelek bi biryar ya di warê ziman da, evro baştir tête zanîn. Heke em rewşa xelkên cografyaya me û timamî Mezopotamyayê raêxin ber çavên xwe, dê baş bête dîtin ku xelkê me çendî heq û mafdar bûye ku di parastina zimanê xwe da gelek bi rik û xwudan biryar be. Heke xelkê me, li ser zimanê xwe hinde bi zanahî ne lerizîba û bi hezî û evîneke mezin lê xwudan derneketiba, dûr nebû ku digel zimanê me, hebûna xelkê me jî, da wekî xelkên dî yên Mezopotamyayê tinê di nav rûperên dîrokê da maba. Belêm xelkê me nekete vê tor û davê û şaşîya „dîrokê“ û bi hemû hêz, şiyan û hebûna xwe, li zimanê xwe xwudan derket. Di vî warî da kîjan xwanda, anjî zanayekî Kurd rabibe, berî hertiştî bala xelkê xwe kêşaye ser parastina zimanî. Bi taybetî gav û helwesta Ehmedê Xanî ji bo parastina zimanê me bi awayekî zanyarî [zanistî], roleke giring û bingehîn pêkîna. Gerçî zana û helbestvanên berî Xanî jî, bo nimûne Şêx Ehmedê Cizîrî, Elî Herîrî, Feqîyê Teyra û Melayê Bateyî (Mela Huseynê Bateyî) û gelekên dî, helbest û tekstên xwe yên edebî, bi zimanê Kurdî nivîsîne. Hetta berî wan jî, wekî Ereba bi hemû hovîtîya xwe êrişî Kurdistanê dikirin ku dîn û dîyaneta xwe bi zordarî bidin qebûl kirin, welat wêran kirin û ew hovîtî û wêrankerîya wan li ser çermî bi rengê helbestkî hatîye teswîr kirin ku eve di lêgerîn û lêkolînan da hatîye dîtin. Eve jî nîşan dide ku dîroka edebîyata nivîskî heta sedsala 7an diçe û eve bûyerên demê mîlenyûma yêkê ne. Belêm, Xanî bi nivîsîna Mem û Zînê gelek dîrekt bala xelkê xwe kêşa ser helwesta xwudan derketina ziman û hemû heyîyên xwe yên xelkî. Ev rist û bendên li jêr vê dilpakîya Xanî gelek baş nîşan didin:

Xanî, ji kemalê bêkemalî

Meydana kemalê dîtî xalî

                      Yanî ne ji qabilî-w xebîrî

                      Belkî bi teessub û eşîrî

Hasil, ji înad, eger ji bêdad

Ev bîdete kir xilafê mutad

                      Safî şemirand, vexwarî durdî

                      Manendê durê lîsanê Kurdî

Înaye nîzam û întîzamê

Kêşaye cefa ji boyê amê

                      Da xelk nebêjîtin ku Kurd

                      Bê marîfet in, bêesl û binyad

Enwaê mîlel xwudan kitêb in

Kirmanc tinê bêhisab in

                      Hem ehlê nezer nebên ku: Kirmanc

                      Eşq nekirin amanc

Helbet destan bi vî rengî dirêj û kûr dibe. Me tinê çend rist ji bira şeşan pêşkêş kirin. Belê, xelkê me ew eşq û xwezîya Xanîyê nemir ya ziman û hebûna neteweyî, bo xwe kire amanc. Xanî hind qedr û qîmetê zimanê xwe bilind digire ku, zimanê Kurdî wekî mirarîyekê bi nav dike. Aşkera ye ku Xanî gelek bi zanahî destana Mem û Zînê bi zimanê xwe yê wekî mirarîyê nivîsîye û ev yêke dîsa bi zanahî di nav teksta xwe ya paye bilind da gotîye, ku wekî mesajekê bi xelk û nifşên paşerojê ra bigihîne ku xelkê wî pêkve bi evîndarî û hezîyeke bilind li zimanê xwe xwudan derkeve, biparêze û di jîyana xwe ya rojane da bi kar bîne. Ev mesaje, herweha daye xwanda û zanayên xelkê xwe jî, ku ew jî bêyî kompleks û bi serbilindî bi zimanê xwe binivîsin û di kar û xebatên xwe yên nivîskarî û perwerdeyî da bi kar bînin. Ji ber ku, di wan demên ku Xanî têda jîyayî da, zimanên farisî û erebî, di warê edebîyat, zanyarî [zanistî] û bi giştî perwerdeyê da bi kar dihatin û bi taybetî di nav zana û xwandayan da, ev zimane di rewacê da bûn û karînana wan zimana adeta statûyek bû. Belêm Xanî, ew rewac û statû bi destê xwe paş dan û zimanê xwe bi kar îna û ev xwezî û hêvîya xwe jî di nav rûperên şahesera xwe da belav kirin. Eve tercîhek bû, li ziman û huvîyeta xwe ya orîjînal [resen] xwudan derketin bû, ku Xanî ew biryar da û di pratîka xwe da jî bi cih îna. Dîsa wekî fîlozofekî bi per û bask, baş dizanî ku paşeroja xelkekê, biçûk, anku zarok in, lewma wekî bo wan „Nûbara Biçûka“ nivisî jî wisa got:

Ji paş hemd û selawata

Ev çend kelîme ne ji luxata

                      Vêkêxistin Ehmedê Xanî

                      Navê „Nûbara Biçûka“ lê danî

Ne ji bo sahibrewaca

Belkî ji bo biçûkêd Kirmanca

                      Wekî ji Quranê xilas bin

                      Lazim e li sewadê çavnas bin

Da bi van çend reşbeleka

Li wan tebîet meleka

                      Derê zêhnê vebîtin

                      Heçî bixwûnit, zehmet nebîtin

Piştî Xanî, van şîretên wî cih girt û çend zana, xwanda û nivîskarên piştî wî derketî jî, hejmara wan kêm jî be, li ser wan şîret û daxwazên wî man û dewsa wî ajotin.

Bûyer û serpêhatîyên kevine dîrokî, bingehekî mezin yê folklor û edebîyata xelkê me ne. Xanî destana xwe ya mezin, Mem û Zîn, çawa li ser van serpêhatî û evîndarîya Memê Alan ava kir û bi naverokeke têr mesaj û bîr û bawerîyên welatperwerî û xelkî raçand û hunand, xwe jî mezin kir û di çavê xelkê xwe da, xwe kire hêz û hebûnekî afirandêrê giyanê neteweyî. Ew hem ji alîyê dîn û diyanetê, hem jî ji alîyê welatperwerî û neteweperwerîyê ve bû hêzekî hind mezin û bilind ku di dilê xelkê xwe da cihekî kel û germ girt.

Li ser giringiya ziman, kîjan zanayên welat û netewe perwer yên Kurd rabibin, li ser dewsa Xanî çûn û ew şîretên wî bi dengekî bilind înan bîra xelkê xwe. Ev mesaja Xanî, bo xwudan derketina zimanî bû parola û gihişte hemû nifşan. Wekî birayên Bedir Xanî, Mîkdat û Evdirehman, di navbeyna salên 1898 û 1902an da bi karê weşana rojnameya pêşîne Kurdî, Kurdistanê, rabûy, her di serî da şîreta wan jî bo xelkê xwe, xwudan derketina ziman û perwerdeyê bû. Mîkdat Bedir Xan, di hejmara pêşîn ya rojnameyê da wisa digot: „Navê vê min kirîye Kurdistan. Vê rojnameyê da ez dê behsê qencîya ilm û marîfeta bikim; li kuderê mirov dielime, li kuderê medrese û mektebên qenc hene ez dê nîşa Kurda bikim... Ez vê rojnameyê sebeb wê dinivîsim, da ez Kurda bielimînim xwendinê, da Kurd bizanin feydê xwendinê çi qas gelek e...“

Li vê derê aşkera ye ku Mîkdat Bedir Xan, bangî xelkê xwe dike ku bi zimanê xwe bixwûnin û binivîsin. Ji xwe bi vê armancê navê rojnameyê kirîye Kurdistan û bi piranî jî Kurdî nivîsîye. Dîsa rojnameyê ji ber giringîya naverok û zimanî, destana mezin ya Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, bir bir weşandîye.

Di salên 1918 û 1919an da jî refek ronakbîrên Kurd wekî kovara Jînê weşandî, wan jî Mem û Zîn her bi wê armanc û endîşeya rojnameya Kurdistanê, ji nû ve weşandin. Ronakbîrên Kurd, kengî dem û keys peyda kiribin, bala xelkê xwe kêşane ser xwudan derketina zimanê xwe û hindî ji wan jî hatîye, weşanên xwe bi zimanê Kurdî kirine.

Di vî warî da, kar û xebata sedsala bîsta, ku sedsala dawîyê ya mîlenyûma duyê ye, gelek bi zanahî û disiplîneke mezin, dîsa du birayên ji binemala Mîr Bedir Xanê Botî, Mîr Celadet û Mîr Kamuran, di navbeyna salên 1932 û 1943an da, bi karê weşana Hawarê rabûn û bi wî karî, hemû ked û hêza xwe dane ser ziman û di vî warî da şoreşa ku Xanî daye dest pê kirin, bi gavên nû yên şoreşgerî domandin. Lez, heyecan û endîşeya wan jî giringîya ziman bû, ku wan dizanî heke zûtirîn dem li ser ziman neête sekinîn û xebatên weşangerîyê bi zimanê Kurdî neên kirin, dê ziman di navbeyna dem û salan da jar û qels bibe û ber bi windabûnê [berzebûnê] ve biçe. Wan ev tehlîkeye didît û paşê ji serborîya berxwedana binemala xwe jî dizanîn ku, bi taybetî dewleta Tirkîyeyê dê makîneya asîmîlasyonê li ser zimanê Kurdî gelek hovane bi kar bîne ku zimanê Kurdî têk bibe, hêza ziman bişkêne û bide ji bîr kirin. Lewma her di destpêkê da, bi hemû hêz, şiyan û heyîya xwe, ketin ser pirs û pirsgirêkên zimanî û bi rêya weşanê xwastin reng û rûyekî nû bidin zimanî û di warê nivîsînê da xurt û bi hêz bikin. Mîr Celadet wekî hejmara pêşîn ya Hawarê weşandî, wî jî bal kêşa ser ziman û wisa got: „Heyîna me berî her tiştî heyîna zimanê me dê bide nas kirin. Lewma ku ziman şertê heyînê yê pêşîn e... Miletekî dîl ku zimanê xwe winda nekirîye, wek girtîyek e ku mifta zîndana xwe bi xwe re hilanîye... Berî her tiştî divêt em hînê zimanê xwe bibin daku bikarin wî nas bikin û bidin nas kirin.“

Disa Mîr Celadet jî Mem û Zîna Ehmedê Xanî di hejmarên cuda yên Hawarê da weşandîye, ku wan mesaj û şîretên Xanî bi xelkê xwe ra bigihîne û wan zana û hişyar bike, ku di serî da li zimanê xwe xwudan derkevin.

Sedsala bîsta xilas dibe, belêm ew endîşeya Xanî û paşê jî ya Mîr Celadet hêj jî ji halê ranebûye. Evro jî bi taybetî dagîrkerên Tirk, aparata asîmîlasyonê bi hemû zordarî û dijmirovîya xwe, li ser xelkê me bi kar tînin, ku di serî da zimanê me bihelînin, di danûstandin û têkilîyên xelkê yên rojane da jar û qels bikin û hêdî hêdî wekî zimanên kevne xelkên Mezopotamyayê di nav rûper û arşîvên dîrokê da veşêrin!

Mixabin ku, hem hejmareke kêm jî be xelkê me, hem jî birek xwanda û ronakbîrên me, hêj jî di van leyiz û planên dijmin negihiştine û ca an bi zanahî, anjî ji nezanî, di kar û xebatên xwe yên weşangerîyê da, hindek bi timamî, hindek jî bi giranî zimanê Tirkî bi kar tînin, ku eve nîyet çi dibe bila bibe, bi kêrî pratîka asîmîlasyona dewleta Tirkîyeyê têt û bi van kiryarên xwe, avê dikêşin ser aşê dewleta Tirkîyeyê, ku nîyet û armanca vê dewleta hov aşkera ye û dixwaze zimanê me di nav beraşan da bihêre û bike hevîrê ziman û kultura xwe ya serdest, şoven û rasîst.

Evro gelek niviskar û hunermendên binyad Kurd hene, ku bûyer û heyîyên civata Kurd, bi Tirkî dinivîsin û bi kar tînin û ev kar û xebatên wan bi objektîvî, li nav kultur, huner û edebîyata Tirkî têne hejmartin. Eve bi serê xwe perîşanî û tradejîyek e. Bi hizaran berhemên folklora xelkê me, dîsa bi destê hunermendên binyad Kurd, bi zimanê Tirkî têne belav kirin û eve jî li nav folklora Tirkî têne qebûl kirin û Tirk jî van heyîyên xelkê me dikin malê xwe. Evro tinê di bazara muzîkê da tiştê heyî seda 75 stran, lawje û lorîyên Kurdî ne û ji alîyê hindek hunermendên bêbext û bêbabên binyad Kurd ve têne dizîn û talan kirin û bi Tirkî têne xwandin, -ku ew di rastîyê da dizên hunera xelkê xwe ne, anku hunerdiz in-. Gelo ma ji vê xirabtir dijminahîya xelkê xwe kirin heye? Helwesta van niviskar û hunermenda, ku bi objektîvî xizmeta ziman, folklor, edebîyat, huner û bi giştî kultura Tirkî dikin, êdî ji tixûbên kêmasî û şaşîyê derdikevin, xizmeta polîtîka asîmîlasyonîst ya dewleta Tirkîyeyê dikin. Çiku di dereceya duyê da karînana zimanê Tirkî cuda ye, bi navê Kurdayetîyê di timamî xebata weşangerî û ronakbîrîyê da bi tinê karînana zimanê Tirkî cuda ye. Ji ber rewşa awarte ya bakura Kurdistanê û Kurdên Tirkîyeyê -ji ber ku çu dema wekî li Tirkîyeyê pirsa axivtina bi zimanê Kurdî li başûr û rojhilata Kurdistanê nebûye-, heta evro karînana zimanê Tirkî mazeretek hebû û heta derekê dihate têgihiştin. Karînana zimanê Tirkî, wekî aletê ragihandin û agahdarkirina li ser xebatên dijî rejim û dewleta dagîrker, dîsa ve dibe û ev yêke heta midehekî dirêj jî xuya ye dê dom bike; lê belê, di karînaneke bi vî rengî da jî, heta dest bide, divêt bi newlê wergêrî bi kar bêt.

Belêm êdî di sedsala nû ya bîst û yêkê da, meydana karînana zimanê Tirkî ya li nav Kurda, divêt bête tixûb kirin. Di timamî jîyanê da, divêt domînantîya zimanê Tirkî bête şkandin û paşêxistin û li goreyî hewcedarîyê, tinê wekî zimanê duyê bi kar bêt û digel vê jî, divêt zimanê Tirkî di pratîkê da bikeve kategorîya zimanê bîyanî û bi vî çavî bête dîtin û vê yêkê bi xelkê bidin zanîn. Gerçî xelkê sade, digel hemû zor û zehmetîyan jî, Kurdî axivtina xwe didomîne. Belêm heke rê li ber rewşa evro ya bi tehlîke neête girtin, axivtina xelkê jî hêdî hêdî dê têk biçe, ku werar û nîşanên vê yêkê jî kivş bûne û di bazara aborî û çarsûyê, bi taybetî jî çayxaneyan da, zimanê Tirkî têkilî zimanê Kurdî bûye. Çayxaneyên adetî yên kevin, ku xelkê me xwudan kar be, anjî bê îş û kar be, piranîya demê xwe li van dera diborînin, cihên nimûne ne. Heke xelkê sade di van cihan da suhbeta xwe bi nîv Tirkî û nîv Kurdî kir û herweha kart, domîno û tawle bi zimanê Tirkî leyist, eve êdî alarmeke sor e, ku ziman di dereceya tehlîkeyê da ye. Lewma pirsa ziman divêt sist û sivik neête girtin. Di serî da ronakbîrên me, ku pêşengên enîya bizava bi timamî jîyana kulturî ne, divêt berpirsiyarîya xwe bînin cih û ew bi xwe zimanê Kurdî, anku zimanê xwe biaxivin û bi kar bînin, ku bawerîya xelkê xwe bi xwe bînin û bibin nimûneyên bijare û daku bikarin bi vê bawerîyê, xelkê xwe li ser karînana zimanê neteweyî, makzimanê xwe, agahdar, hişyar û motîve bikin. Lewma ji evro pêve, di dereceya yêkê da û bi giranî karînana zimanê Tirkî ya di xebata ronakbîrî, perwerde û hemû baskên weşangerîyê da, şaş e û dê xizmeta asîmîlasyona dewleta Tirkîyeyê bike. Helbet mexsed ne ew e ku zimanê Tirkî bête boykot kirin, anjî qet bi kar neêt. Bi gotina herî tahl û giran, divêt mirov zimanê dijminê xwe jî baş bizane û dijî wan bi hostahî bi kar bîne. Belêm pratîka ku evro tête domandin tiştekî dî ye û şaş e û meyla xwandin û karînana zimanê Tirkî ya rojane, teşwîk û zêdetir dike û ew hûbûna bi dehan sala dide dom kirin û xelkê wekî tiryakê bi zimanê Tirkî ve dide girêdan. Bi taybetî hêzên polîtîk yên bakura Kurdistanê, hemû xebatên xwe yên ajîtatîf û propagandatîf yên nivîskî û devkî, bi zimanê Tirkî dikin û xwe li paş argumenta ku goya xelk çêtir û rehettir têdigihe, vedişêrin. Eve hem ne rast e, hem jî mal û paşeroja xwe, bi destê xwe xirab kirine. Ev nêrîn, helwest û pratîke, divêt zûtirîn dem bête terk kirin. Li alîyê dî, eve asîmîlekirina xwe bi xwe ye, anku otoasîmîlasyon e û dîsa eve di warê ziman û heyîyên kulturî da, tête manaya xwe hilawîstinê.

Di vê xalê da, balkêşana tehlîkeya li ser zimanî dîsa ve giring e, ku evro dîtinên gelek şaş têne gotin ku, heçku ziman tinê aletê komunîkasyonê ye. Yên ku bi taybetî zimanê Tirkî bi kar tînin, xwe li paş vê argumenta qels û şaş vedişêrin. Heke ziman tinê aletê têkilîyê be, hingê zimanê Tirkî ji bo Kurdên Tirkîaxêv yên bakura Kurdistanê û Tirkîyeyê, têra dike! Belêm xwudanên vê dîtinê, ji bîr dikin ku ew argumenta wan ji alîyê teorîk ve jî şaş e. Ziman ne tinê aletê komunîkasyonê, anku têkilîyê ye, herweha kilîlê îdentîtêtê, anku huvîyetê ye. Neteweyê Kurd, bi zimanê xwe, anku bi Kurdî neteweyê Kurd e. Elementê herî giring û sereke ziman e ji bo neteweyekê. Hela ku neteweyekî wekî Kurda, ku hêj di dawîya sedsala bîsta da jî, bi nav û orîjîna xwe ya etnîkî li Tirkîyeyê naête qebûl kirin, hêj giringtir e. Heke Kurdistaneke bêyî zimanê Kurdî tête xiyal kirin, bi rastî jî ew dîtina şaş di pratîkê da dê bibe xewn û xiyal! Ji ber ku hingê ne Kurd, ne jî Kurdistan dê bimîne! Belêm heke tête xwastin û hêvî kirin ku xewn û xiyala Kurdistanê bibe rastîya jîyanê, hingê divêt hemû Kurd pêkve û gelek bi evîndarî û enerjîyeke mezin li şîretên Xanî û Mîr Celadet xwudan derkevin û zimanê Kurdî, di her geh û xeleka jîyana xwe da bi kar bînin, biparêzin û pêşve bibin...“ (Ji nivîsara kovara Hunerê, hejmara heyva kanûna paşîn-çile-january ya 2000ê)

Û spas!

ROJAN HAZIM / Şembî – Yêkşemb, 8 – 9 Kanûna Paşîn [Çile-January] 2000, Berlîn *

* Ji malpera www.xweza.com

Xalxalok